Блогот на Богдан. Нено Богдан!

мој мејл: blogatash@yahoo.com

♦ CЀ (ЛИ) E ПИШAHO?

with 5 comments

Обично сме навикнати фразата „така било пишано, нема што ние да се буниме“ да ја слушаме во моментите кога сме поразени или кога сме убедени дека не вреди воопшто да почнуваме да се бориме. Со други зборови, детерминизмот (верувањето дека сѐ е предодредено) обично извира од слабоста на слабите. Ама не секогаш, оти тој има и некои позитивни страни, се разбира за оние кои сакаат да ја зачуваат полесно својата повластена позиција.

1. Парадоксот на дедото е ист со парадоксот на детерминизмот: во жанрот на научната фантастика, во делот за приказните за патување низ времето, фамозен е таканаречениот „парадокс на дедото“. Еве за што станува збор:

Некој човек (да речеме дека тој се вика Миле) измислува машина за патување во минатото, па со нејзина употреба патува неколку децении наназад, во периодот кога неговиот дедо бил детиште, и случајно го убива својот дедо (кој се вика на пример Цацко). Тоа значи дека бидејќи Цацко умира пред да стане возрасен човек и да заснова семејство, таткото на Миле никогаш нема да биде роден, следствено и Миле нема да може да се роди. Од таму, Миле не постоел никогаш, следствено никогаш не заминал во минатото и следствено таму не го убил Цацко.

Значи Цацко не бил убиен пред да може да остави потомство, значи имал син кој имал свој син (Миле) и следствено Миле во еден миг дошол до машина за патување низ времето, отпатувал во минатото и го убил својот дедо Цацко пред овој да може да има деца. Значи Цацко нема син, тој нема свој син, значи Миле никогаш не се родил, значи, не можел да отпатува во минатото и да го спречи Цацко да има свој син…

Јасен ви е парадоксот? На некој начин, тој е сличен на „Квака 22“ (која е варијанта на раселовиот парадокс) со таа разлика што не е возможен во реалноста. Не постои начин да се патува назад низ времето, следствено, целиот парадокс со внук кој го убива својот дедо пред овој да може да остави потомок што ќе му биде предок на внукот – нема смисла. Целиот парадокс на дедото е комплетно во сферата на фантазијата.

Исто како што е во таа сфера заглавен цврсто и парадоксот на детерминизмот. Имено, некој човек ти прави некаква штета, и ти му велиш дека тој е крив и дека треба да ти ја надомести штетата. Но, тој ти вели „таква ти била судбината и затоа – не се буни“ оти „од субдината не се бега, и како ти е пишано, така ќе ти биде“.

Парадоксот е во одговорот што секој умен човек би му го дал на оној што му вели дека му било пишано, му било предодредено да биде отшетен. Одговорот гласи: „да, тоа што ти мене ми направи штета е судбина, исто како што сега е дел од судбината јас да се бунам и да барам ти да ми ја надоместиш штетата!“

Со други зборови: ако е сѐ предодредено, ако ништо не се случува што не е според пишаното во книгата на судбината, тогаш и секое неприфаќање на судбината е дел од судбината.

Од таму, повикувањето на детерминизмот е сосема бесмислено. „Не се буни, вака било пишано. Се бунам, оти било пишано да се бунам против пишаното“. Воедно, детерминистичките фрази се бескорисни како утеха: „не тагувај, не е твоја вина, таква ти била судбината. Да, меѓутоа судбина е и јас да тагувам заради мојата лоша судбина“

Иако делува како чукање на празна философска слама, муабетот за детерминизмот има прилично реална примена. И тоа прилично многу во политиката.

2. Пасивен и активен став кон детерминизмот: во минатите епохи, една од функциите на официјалната религија било да ги смирува незадоволните елементи во општеството и да ги убедува дека „секоја власт е од Бога“ и дека токму затоа не смејат да се бунтуваат против неа.

Многумина го прифаќале ова објаснување и својата слабост и страшливост ја покривале преку вербата во детерминизмот, која им помагала да го оправдаат своето небунтување. Обично, кога некој ќе повикал на бунт, тоа го правел преку глумење и измислување за некаков знак што го видел, дали на сон му се јавил некој дух, или ѕвездите така се наредиле, и со тој ишарет од судбината изјавувал дека „дојде часот да се крене бунт, оти сега вишите сили не само што се на наша страна, ами е и невозможно да не победиме“.

Луѓето кои искрено го прифатиле детерминизмот за валиден концепт, не можат логички да се спротистават ниту на повикот за бунт ниту пак на повикот за небунтување!

Оти ако сѐ што постои и сѐ што се случува е предодредено, тогаш колку што е валидно дека „секоја власт е од Бога“ исто толку е и валидно дека „секоја побуна против власта е од Бога“.

Во модерниве времиња овој древен концепт го имаме преку фразата „ние победивме на изборите, и немате право да нѐ критикувате“. Точно е дека народот на избори гласал со одредено мнозинство за власта и таа има легитимност да ја спроведува својата политика. Арно ама и за опозицијата гласале многу луѓе и следствено и тие имаат право и должност пред своите гласачи да ја критикуваат власта.

Дури и ако владејачката коалиција е поддржана од 99% од гласачите, а само еден пратеник е гласан од само 1% не е логично да му се каже да замолчи, под изговор дека народот одлучил на избори кој треба да владее. Тој треба да одговори само: „за вас гласаа 99 отсто и вие нив преставувајте си ги. Ама за мене гласаа 1 процент и јас во името на тој процент тука зборувам“.

Ова погоре беше илустрација на активниот и пасивниот став кон детерминизмот во политиката, некогаш и сега. Субкултурно, надвор од мејнстримот се и теориите за светски заговор, за тајни друштва што сѐ контролираат, кои исто така содржат во основата на теоријата им, детерминистички парадокс.

На пример, некои автори тврдат дека одредени супер-тајни друштва имаат огромна моќ и дека тие сѐ држат под своја строга контрола. На прашањето „ако овие друштва се толку тајни и толку моќни, па ако бре ти си успеал да ја откриеш нивната тајна и зошто не те замолкнале тебе до сега?“ секој таков автор обично одговара: „тие намерно пуштаат информации за да јавноста не ја сфаќа вистината за нив“. Што ако се прифати за точно, значи дека и самите автори кои предупредуваат за тајните друштва преку информации доставени од самите тајни друштва се несвесно – агенти на тие тајни друштва и дека затоа не треба да им се верува на ништо што зборат.

3. Последици од прифаќањето на детерминизмот: не е можно да се прифати детерминизмот оти тој е сам по себе парадоксален. Бидејќи дури и неприфаќањето на детерминизмот е детерминизам, што го прави за реални цели сосема неплоден како концепт. Во стилот „така било пишано. Е не е така пишано. Како можеш да велиш дека не е  пишано?! Е па затоа што така е пишано – јас да велам дека не е пишано и ако јас велам дека не е пишано, значи дека одам против она што е пишано, што пак е доказ дека може да се оди против пишаното, што пак е доказ дека не е пишано!“.

На пример, доколку некој искрено верува во детерминизмот, дека сѐ е пишано, таквиот човек нема потреба да следи било какви морални норми, оти какво и зло да направи, тоа не е негова вина, оти тој за ништо не носи самиот одлуки, туку „така е пишано“. Така, и моралот и религијата ја губат смислата, оти ако за ништо не си крив и ако ништо не можеш да смениш, што има да се трудиш воопшто да не правиш зло. Оној што за ништо не одлучува, не може да сноси никаква одговорност, ниту пак заслуга ако нешто добро направил, оти тоа не е негова одлука, туку така било пишано.

Кога верските фанатици ги проповедаат своите идеи и кога никој не ги прифаќа, нема зошто да ги мразат неверниците. Оти „божја волја“ е во нивните проповеди никој да не верува. Па како фанатиците за кои сѐ што се случува е по божја волја може да ги мразат луѓето што ја следат божјата волја, која очигледно е да не им веруваат на фанатиците?

И во науката е комплетно нелогично да се прифати детерминизмот. Има научници кои тврдат дека не постои такво нешто како слободна волја и дека со доволно податоци, може да се предвиди што точно ќе се случува во иднината ако се знае што точно се случило во минатото. Но, во тој случај која е смислата на предвидувањето?

Ако иднината не може да се промени, оти е сосема детерминирана од минатото, која е користа од тоа таа да може да се предвиди? Ако пак тоа што ќе ја предвидиме ќе ни помогне да ја промениме, значи дека не сме ја предвиделе точно! Значи, детерминизмот пак е бесмислен.

*

Доколку го прифатиме концептот „сѐ е пишано, од тоа не се бега“ губат смисла и религијата и науката и моралот и политиката. Доколку прифати човек дека нема лично никакво влијание врз неговата иднина, животот нема смисла, оти тоа веќе не е негов живот во кој самиот носи било какви одлуки, туку сѐ е оддамна предоредено од некој друг.

Од друга страна, доколку прифати дека има слободна волја, добиваат смисла и религијата и науката и политиката и сѐ друго што е предмет на човековите активности.

На некој начин, може да се каже дека нашата судбина е да не ја прифаќаме нашата судбина. Природата му доделила улога на секој човек која се состои во тоа да не ја прифаќа улогата што му ја доделила природата.

Со други зборови, како секој човек да добил ваква наредба: „ти наредувам да не ја почитуваш наредбата која штотуку ти ја дадов ниту било која друга моја наредба. Ако ме послушаш, тогаш мораш да бидеш бунтовник, бидејќи токму тоа е наредбата. Ама и ако не ме послушаш, ќе станеш со самото тоа што не си ме послушал – бунтовник. Со други зборови, што и да правиш – бунтовник си.

Така, од улогата на бунтовник не можеш да побегнеш, бидејќи колку повеќе ја одбиваш таа улога – толку поголем бунтовник си. А колку поголем бунтовник си, толку повеќе ја играш токму таа улога, улогата на бунтовникот која ти е доделена“.

Од слободната волја не можеме да се откажеме никогаш. Оти и самиот чин на откажување од слободната волја е – чин на слободна волја. Не можеме да престанеме да правиме избор меѓу многуте опции, оти и самиот чин на откажување од правењето на избор е – чин на правење на избор. Кога одлучуваме да не одлучуваме ние со самото тоа – одлучуваме. Следствено, од судбината не се бега, оти судбината не постои.

.

П.С: Се надевам дека колумнава не ви се виде премногу тупаџиска иако признавам дека има доста тупаџиски елементи, кои сепак си имаат своја логика и содржат подлабока порака. Како и да е, наредниот четврток на блогов ќе има нова и прилично пореалистична колумна која ќе се вика „Добиено и изгубено“. Илустрација за неа ќе бидат две скршени јајца, кои означуваат дека сме добиле две жолчки и две белки за кајгана, ама сме изгубиле две пилиња кои ќе се испилеле да не сме ги скршиле јајцата пред време. А бидејќи тие пилиња ќе пораснеле во петел и кокошка и ќе создаделе нови јајца и нови пилиња – испаѓа дека за да добиеме една кајгана сме изгубиле цело јато живина.

За таа тема сепак – наредниот четврток. А во меѓувреме, во утрешниот број на неделникот „Фокус“ побарајте ја мојата тамошна редовна политичка колумна.

До четврток, поздрав😉

Written by nenobogdan

12/01/2012 at 16:47

5 Responses

Subscribe to comments with RSS.

    • И што докажува ова? Дека некои луѓе се сретнале некаде некогаш? Дека разговарале за некои теми?

      Што со тоа?

      • The Middle East: What Does Democracy Mean?
        Emerging Economies: Roles and Responsibilities
        Economic and National Security in a Digital Age
        Technological Innovation in Western Economies: Stagnation or Promise?
        The Appetite for Reform: Can Governments Deliver?
        Switzerland: Can It Remain Successful in the Future?
        European Union’s Challenges
        A Sustainable Euro: Implications for European Economies
        China’s Domestic Challenges
        China’s Regional and Global Challenges
        Connectivity and the Diffusion of Power
        Current Conflict Areas
        Demographic Stresses
        Еве за што зборувале
        Ништо не сугерирам

        Кољо Дијамант

        15/01/2012 at 15:36

  1. ТАКА БИЛО ПИШАНО-БОЖЈА ВОЛЈА или изрека во сличен контекст често се среќава во земји од исламскиот свет.

    лично

    15/01/2012 at 14:12

  2. Sega ja citam statijata bi ti go preporacal Murteza Mutahari eden golem iranski teozof pripadnik na siitskata doktrina na islamot.

    Naim

    19/02/2012 at 02:22


Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Промени )

Connecting to %s

%d bloggers like this: